«Οδυσσέας» – James Joyce

Υπάρχουν βιβλία που αλλάζουν τη λογοτεχνία.

Και υπάρχουν βιβλία που, πριν προλάβουν να αναγνωριστούν ως αριστουργήματα, προκαλούν σκάνδαλο, λογοκρισία και δικαστικές μάχες.

Ο «Οδυσσέας» του Ιρλανδού James Joyce ανήκει και στις δύο κατηγορίες.

Όταν κυκλοφόρησε το 1922, ο Joyce δεν δημιούργησε απλώς ένα δύσκολο και πρωτοποριακό μυθιστόρημα.

Δημιούργησε ένα βιβλίο που ανάγκασε τους αναγνώστες, τους κριτικούς και τις αρχές να αναρωτηθούν:

Υπάρχουν όρια σε αυτά που μπορεί να γράψει ένας συγγραφέας;

Και αν υπάρχουν, ποιος αποφασίζει πού βρίσκονται;

Μια ολόκληρη μέρα που έγινε λογοτεχνικός μύθος

Ο «Οδυσσέας» διαδραματίζεται στο Δουβλίνο και καλύπτει ουσιαστικά μία μόνο ημέρα: την 16η Ιουνίου 1904.

Κεντρικός χαρακτήρας είναι ο Leopold Bloom, ένας συνηθισμένος άνθρωπος που περιπλανιέται στην πόλη.

Παράλληλα παρακολουθούμε τον Stephen Dedalus, έναν νεαρό διανοούμενο που γνωρίζουμε και από το προηγούμενο έργο του Joyce, «Το Πορτρέτο του Καλλιτέχνη ως Νεαρού».

Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη ιδέα.

Ο Joyce παίρνει την αρχαία «Οδύσσεια» του Ομήρου και μεταφέρει τη λογική της στον σύγχρονο κόσμο.

Ο Bloom γίνεται ένας παράξενος, καθημερινός Οδυσσέας.

Το Δουβλίνο γίνεται η δική του Ιθάκη.

Και μια συνηθισμένη ημέρα μετατρέπεται σε μια τεράστια λογοτεχνική περιπέτεια.

Μόνο που αντί για τέρατα, θεούς και μυθικά ταξίδια, ο Bloom συναντά δρόμους, καταστήματα, ανθρώπους, συζητήσεις, αναμνήσεις και τις δικές του σκέψεις.

Και τότε ο Joyce έκανε κάτι πρωτοφανές.

Ο Joyce δεν ενδιαφερόταν ιδιαίτερα για την παραδοσιακή αφήγηση.

Δεν ήθελε απλώς να μας πει τι κάνουν οι χαρακτήρες.

Ήθελε να μας βάλει μέσα στο μυαλό τους.

Έτσι χρησιμοποίησε μια τεχνική που έγινε γνωστή ως «ροή συνείδησης».

Οι σκέψεις εμφανίζονται όπως ακριβώς μπορεί να εμφανίζονται στο ανθρώπινο μυαλό:

μια ανάμνηση,

μια εικόνα,

μια επιθυμία,

μια λέξη,

κάτι που είδαμε στον δρόμο,

μια ξαφνική σκέψη,

και μετά μια άλλη σκέψη που δεν φαίνεται να έχει καμία σχέση με την προηγούμενη.

Ο Joyce έσπασε τη συμβατική γραμμική αφήγηση και προσπάθησε να αναπαραστήσει τον ίδιο τον μηχανισμό της σκέψης.

Για κάποιους ήταν ιδιοφυΐα.

Για άλλους ήταν ακατανόητο χάος.

Και για τις αρχές της εποχής ήταν ακόμη χειρότερο:

ήταν προκλητικό.

Το μεγάλο σκάνδαλο

Ο «Οδυσσέας» άρχισε να δημοσιεύεται σε συνέχειες στο αμερικανικό λογοτεχνικό περιοδικό The Little Review από το 1918.

Κάποια από τα επεισόδια όμως περιείχαν σεξουαλικό περιεχόμενο και αναφορές που θεωρήθηκαν άσεμνες.

Το 1920, η δημοσίευση του επεισοδίου που είναι γνωστό ως «Nausicaa» προκάλεσε σοβαρές αντιδράσεις.

Οι αμερικανικές αρχές παρενέβησαν και η έκδοση του περιοδικού οδηγήθηκε σε δικαστική υπόθεση.

Το 1921, το δικαστήριο έκρινε ότι το συγκεκριμένο απόσπασμα ήταν άσεμνο.

Οι εκδότριες του The Little Review, Margaret Anderson και Jane Heap, καταδικάστηκαν και τους επιβλήθηκε πρόστιμο.

Ο «Οδυσσέας» είχε πλέον αποκτήσει κάτι πολύ περισσότερο από λογοτεχνική φήμη.

Είχε αποκτήσει δικαστικό προηγούμενο.

Ένα βιβλίο που κυκλοφορούσε σχεδόν… παράνομα

Η ιστορία όμως δεν τελείωσε εκεί.

Το 1922 ο «Οδυσσέας» εκδόθηκε σε βιβλίο από τη Sylvia Beach, ιδιοκτήτρια του περίφημου παρισινού βιβλιοπωλείου και εκδοτικού οίκου Shakespeare and Company.

Η πλήρης έκδοση δεν μπορούσε να διακινηθεί ελεύθερα σε χώρες όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Βρετανία.

Αντίτυπα κατασχέθηκαν.

Αποστολές με βιβλία μπλοκαρίστηκαν.

Ολόκληρη η πορεία του έργου προς το αναγνωστικό κοινό έγινε μια παράξενη ιστορία κυνηγητού ανάμεσα στον συγγραφέα, τους εκδότες και τις αρχές.

Και κάπου εδώ δημιουργείται μια εκπληκτική αντίφαση:

Ένα από τα σημαντικότερα έργα της μοντέρνας λογοτεχνίας αντιμετωπιζόταν από τις αρχές σαν απαγορευμένο υλικό.

Το περίφημο «Ulysses» και η αμερικανική δικαιοσύνη

Η μεγάλη αλλαγή ήρθε το 1933 στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Ο δικαστής John M. Woolsey κλήθηκε να αποφασίσει αν ο «Οδυσσέας» ήταν άσεμνος.

Η απόφασή του έμελλε να γίνει ιστορική.

Ο Woolsey έκρινε ότι το βιβλίο δεν ήταν άσεμνο στο σύνολό του.

Αντί να εξετάσει μεμονωμένες φράσεις ή σκηνές αποκομμένες από το έργο, αντιμετώπισε το βιβλίο ως λογοτεχνικό σύνολο.

Αυτό ήταν εξαιρετικά σημαντικό.

Γιατί η απόφαση αναγνώριζε ουσιαστικά ότι ένα έργο πρέπει να εξετάζεται ως έργο τέχνης και όχι μόνο μέσα από τα πιο προκλητικά του σημεία.

Το 1934, η απόφαση επιβεβαιώθηκε σε εφετειακό επίπεδο και ο «Οδυσσέας» μπορούσε πλέον να εισαχθεί νόμιμα στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Ένα από τα σημαντικότερα λογοτεχνικά έργα του 20ού αιώνα είχε κερδίσει τη δική του δικαστική μάχη.

Γιατί ήταν τόσο προκλητικός;

Το ενδιαφέρον είναι ότι ο «Οδυσσέας» δεν προκάλεσε αντιδράσεις μόνο εξαιτίας του σεξουαλικού περιεχομένου.

Ο Joyce έγραφε για πράγματα που η λογοτεχνία της εποχής συχνά απέφευγε:

το σώμα, τη σεξουαλική επιθυμία, τις σωματικές λειτουργίες, τη ζήλια, την απιστία, τη φαντασίωση και τις πιο προσωπικές σκέψεις του ανθρώπου.

Και δεν τα παρουσίαζε πάντα με τον «καθωσπρέπει» τρόπο που περίμενε η κοινωνία.

Ο αναγνώστης δεν έβλεπε μόνο την εξωτερική συμπεριφορά των χαρακτήρων.

Έμπαινε στο μυαλό τους.

Άκουγε σκέψεις που ένας άνθρωπος μπορεί να μην παραδεχόταν ποτέ δημόσια.

Και αυτό ήταν ίσως ακόμη πιο ενοχλητικό.

Γιατί ο Joyce δεν έδειχνε απλώς τι κάνει ένας άνθρωπος.

Έδειχνε τι μπορεί να σκέφτεται.

Το τελευταίο κεφάλαιο που σόκαρε

Και ύστερα υπάρχει το περίφημο τελευταίο κεφάλαιο.

Η αφήγηση περνά στη Molly Bloom, τη σύζυγο του Leopold.

Το κεφάλαιο είναι γνωστό για τη σχεδόν αδιάκοπη ροή σκέψεων της Molly.

Ελάχιστη στίξη.

Μακριές ακολουθίες σκέψεων.

Επιθυμίες, αναμνήσεις, άνδρες, γάμος, σεξ, καθημερινότητα.

Η Molly δεν παρουσιάζεται μέσα από το βλέμμα κάποιου άλλου.

Μιλάει μέσα από τη δική της συνείδηση.

Για την εποχή αυτό ήταν εξαιρετικά τολμηρό.

Και ο Joyce έφτασε στο τέλος του βιβλίου με έναν τρόπο που έμεινε θρυλικός.

Η Molly θυμάται τον Leopold και τη σχέση τους και η σκέψη της καταλήγει σε μια σειρά από καταφατικές αναμνήσεις.

Και τελικά:

«Yes»,

Ένα απλό «Ναι».

Αλλά ένα «Ναι» που έγινε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα λογοτεχνικά κλεισίματα του 20ού αιώνα.

Από το σκάνδαλο στο αριστούργημα

Σήμερα ο «Οδυσσέας» θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Η 16η Ιουνίου έχει μάλιστα γίνει γνωστή ως Bloomsday, μια ημέρα κατά την οποία θαυμαστές του Joyce σε όλο τον κόσμο αναπαριστούν ή γιορτάζουν την πορεία του Leopold Bloom στο Δουβλίνο.

Το βιβλίο που κάποτε θεωρήθηκε άσεμνο και επικίνδυνο έχει γίνει αντικείμενο πανεπιστημιακών μαθημάτων, αμέτρητων μελετών και ατελείωτων συζητήσεων.

Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη ειρωνεία στην ιστορία του.

Οι άνθρωποι προσπάθησαν να περιορίσουν την κυκλοφορία του επειδή θεωρούσαν ότι ξεπερνούσε τα όρια.

Και τελικά, ακριβώς επειδή ξεπέρασε τα όρια, βοήθησε να αλλάξουν τα ίδια τα όρια της λογοτεχνίας.

Το πραγματικό μυστικό πίσω από τον «Οδυσσέα»

Ο «Οδυσσέας» δεν είναι εύκολο βιβλίο.

Δεν γράφτηκε για να διαβαστεί βιαστικά.

Αλλά ίσως αυτό ακριβώς να είναι το σημαντικότερο στοιχείο της ιστορίας του.

Ο Joyce δεν προσπάθησε να κάνει τη ζωή πιο τακτοποιημένη απ' όσο είναι.

Προσπάθησε να δείξει τον άνθρωπο όπως πραγματικά είναι:

αντιφατικό, επιθυμητικό, εγωιστικό, τρυφερό, μπερδεμένο, γεμάτο αναμνήσεις και σκέψεις που συχνά δεν έχουν καμία λογική σειρά.

Και αυτό κάποτε θεωρήθηκε επικίνδυνο.

Σήμερα θεωρείται τέχνη.

Ίσως, λοιπόν, το μεγαλύτερο σκάνδαλο του «Οδυσσέα» να μην ήταν οι τολμηρές του σκηνές.

Ήταν ότι ο James Joyce τόλμησε να πει:

Δεν θα γράψω τον άνθρωπο όπως θα ήθελε η κοινωνία να είναι.

Θα τον γράψω όπως είναι μέσα στο μυαλό του.

Και αυτή η απόφαση άλλαξε για πάντα τη λογοτεχνία.

Όταν κυκλοφόρησε το 1922, η γλώσσα του, η σεξουαλικότητα, οι εσωτερικές σκέψεις των χαρακτήρων και η ανατρεπτική του γραφή θεωρήθηκαν υπερβολικά προκλητικές.

Στις Ηνωμένες Πολιτείες υπήρξαν κατασχέσεις και διώξεις σχετικά με τη δημοσίευση και διακίνηση του έργου, ενώ το βιβλίο αντιμετώπισε λογοκρισία και στη Βρετανία.

Και σήμερα;

Ο «Οδυσσέας» θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα μυθιστορήματα του 20ού αιώνα.

Η ειρωνεία είναι σχεδόν τέλεια:

ένα βιβλίο που κάποτε θεωρήθηκε υπερβολικά «ακατάλληλο» για να διαβαστεί ελεύθερα, σήμερα διδάσκεται ως κορυφαίο έργο της παγκόσμιας λογοτεχνίας.