«Λολίτα» Το αμφιλεγόμενο βιβλίο του Vladimir Nabokov που έκανε τον κόσμο να συζητά για τη γοητεία, τη χειραγώγηση και τα όρια της λογοτεχνίας
Υπάρχουν βιβλία που προκαλούν σκάνδαλο επειδή περιέχουν τολμηρές ιδέες.
Και υπάρχουν βιβλία που προκαλούν κάτι πολύ πιο περίπλοκο:
σε κάνουν να αισθάνεσαι άβολα ενώ τα διαβάζεις.
Η «Λολίτα» του Vladimir Nabokov ανήκει αναμφισβήτητα στη δεύτερη κατηγορία.
Όταν κυκλοφόρησε το 1955, προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Η ιστορία ενός ενήλικου άνδρα που αποκτά εμμονή με ένα ανήλικο κορίτσι ήταν τόσο προκλητική για την εποχή, ώστε το βιβλίο απαγορεύτηκε ή περιορίστηκε σε αρκετές χώρες.
Κι όμως, δεκαετίες αργότερα, η «Λολίτα» θεωρείται ένα από τα σημαντικότερα και πιο καλογραμμένα μυθιστορήματα του 20ού αιώνα.
Και εδώ βρίσκεται το μεγάλο παράδοξο:
Πώς μπορεί ένα βιβλίο να μιλά για έναν τόσο σκοτεινό άνθρωπο και ταυτόχρονα να θεωρείται λογοτεχνικό αριστούργημα;
Η ιστορία που κανείς δεν ήθελε να αγγίξει
Στο κέντρο του μυθιστορήματος βρίσκεται ο Humbert Humbert, ένας μορφωμένος και εξαιρετικά ευφυής άνδρας.
Ο Humbert αφηγείται ο ίδιος την ιστορία του.
Και αυτό είναι το πρώτο μεγάλο τέχνασμα του Nabokov.
Δεν βλέπουμε την ιστορία από την οπτική ενός ουδέτερου αφηγητή.
Την ακούμε από τον ίδιο τον άνθρωπο που προσπαθεί να δικαιολογήσει τις πράξεις του.
Ο Humbert παρουσιάζει τον εαυτό του ως έναν καλλιεργημένο, ευαίσθητο και βαθιά ερωτευμένο άνδρα.
Η εμμονή του όμως αφορά τη Dolores Haze, ένα κορίτσι μόλις 12 ετών.
Ο ίδιος της δίνει το παρατσούκλι «Lolita».
Και εδώ πρέπει να γίνει μια σημαντική διάκριση:
Η Dolores δεν είναι η «Lolita» όπως την παρουσιάζει ο Humbert.
Η «Lolita» είναι η κατασκευή του Humbert.
Είναι ο τρόπος με τον οποίο εκείνος μετατρέπει ένα πραγματικό παιδί σε φαντασίωση μέσα στο μυαλό του.
Αυτή η διάκριση είναι από τα σημαντικότερα κλειδιά για να καταλάβουμε το βιβλίο.
Ο πιο επικίνδυνος αφηγητής
Ο Humbert Humbert είναι ίσως ένας από τους πιο διάσημους αναξιόπιστους αφηγητές στην ιστορία της λογοτεχνίας.
Γιατί;
Επειδή είναι εξαιρετικά καλός στο να χειρίζεται τον αναγνώστη.
Χρησιμοποιεί χιούμορ.
Χρησιμοποιεί έξυπνες εκφράσεις.
Χρησιμοποιεί ποιητική γλώσσα.
Και συχνά παρουσιάζει τα γεγονότα με τρόπο που κάνει τον αναγνώστη να ξεχνά για λίγο την πραγματική τους φύση.
Αυτό ακριβώς κάνει τη «Λολίτα» τόσο δύσκολη.
Ο Nabokov δεν μας ζητά να αγαπήσουμε τον Humbert.
Μας αναγκάζει να ακούσουμε τη δική του εκδοχή.
Και στη συνέχεια μας αφήνει να καταλάβουμε μόνοι μας πού βρίσκεται η αλήθεια και πού αρχίζει η αυτοδικαιολόγηση.
Η μεγάλη παγίδα του βιβλίου
Ο Humbert είναι γοητευτικός ως αφηγητής.
Και αυτό είναι τρομακτικό.
Γιατί ο αναγνώστης μπορεί να παρασυρθεί από την ομορφιά της γλώσσας και την εξυπνάδα του.
Ο Nabokov δημιουργεί έτσι μια τεράστια αντίθεση:
όσο πιο όμορφα μιλά ο Humbert, τόσο πιο σκοτεινές αποκαλύπτονται οι πράξεις του.
Η λογοτεχνική ομορφιά δεν σημαίνει ηθική αθωότητα.
Και αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα πράγματα που κάνει το μυθιστόρημα.
Μας δείχνει πόσο εύκολα ένας άνθρωπος μπορεί να χρησιμοποιήσει τη γλώσσα για να παρουσιάσει τον εαυτό του ως θύμα, ερωτευμένο ή παρεξηγημένο.
Γιατί προκάλεσε τόσο μεγάλο σκάνδαλο;
Η «Λολίτα» εκδόθηκε αρχικά στη Γαλλία από τον Olympia Press το 1955.
Η κυκλοφορία της προκάλεσε αντιδράσεις και σύντομα το βιβλίο βρέθηκε στο επίκεντρο μιας μεγάλης συζήτησης για την αισχρότητα και τη λογοτεχνία.
Στη Βρετανία το βιβλίο απαγορεύτηκε το 1955 και παρέμεινε απαγορευμένο για αρκετά χρόνια.
Το γεγονός ότι η ιστορία αφορούσε ένα παιδί και έναν ενήλικο άνδρα ήταν από μόνο του αρκετό για να προκαλέσει σοκ.
Υπήρχε όμως και ένα ακόμη πρόβλημα.
Ο Nabokov δεν έγραψε ένα απλό βιβλίο που «καταδίκαζε» τον Humbert.
Έδωσε στον ίδιο τον Humbert τη δυνατότητα να μιλήσει.
Και μάλιστα του έδωσε μια εξαιρετικά όμορφη γλώσσα.
Αυτό έκανε αρκετούς αναγνώστες να αισθανθούν ότι το βιβλίο περπατούσε σε επικίνδυνα νερά.
Ο Nabokov δεν ήταν ο Humbert
Μία από τις μεγαλύτερες παρανοήσεις γύρω από τη «Λολίτα» είναι η ιδέα ότι ο Nabokov έγραψε ένα βιβλίο που εξυμνεί τη σχέση του Humbert με τη Dolores.
Το αντίθετο.
Ο συγγραφέας είχε δημιουργήσει έναν χαρακτήρα που προσπαθεί συνεχώς να ελέγξει την αφήγηση.
Ο Humbert θέλει να αποφασίσει πώς θα τον δούμε.
Θέλει να ελέγξει τη γλώσσα.
Θέλει να ελέγξει τη μνήμη.
Θέλει να ελέγξει ακόμη και τη συμπάθεια του αναγνώστη.
Όμως πίσω από την αφήγησή του υπάρχουν οι συνέπειες των πράξεών του.
Και όσο περισσότερο προχωρά η ιστορία, τόσο περισσότερο αρχίζει να φαίνεται η απόσταση ανάμεσα στην πραγματικότητα και στην εκδοχή που θέλει να μας παρουσιάσει.
Η Dolores πίσω από τη «Lolita»
Ίσως το πιο σημαντικό στοιχείο του βιβλίου είναι ότι η πραγματική Dolores συχνά χάνεται πίσω από την αφήγηση του Humbert.
Ο αναγνώστης πρέπει να κάνει προσπάθεια για να δει το παιδί πίσω από το παρατσούκλι.
Η Dolores έχει δικές της επιθυμίες, φόβους, θυμό και ανάγκες.
Δεν είναι η μυστηριώδης «νύμφη» που προσπαθεί να μας παρουσιάσει ο Humbert.
Είναι ένα παιδί που βρίσκεται μέσα σε μια κατάσταση την οποία δεν ελέγχει.
Και αυτή η διάσταση έχει γίνει ιδιαίτερα σημαντική στις σύγχρονες αναγνώσεις του βιβλίου.
Για πολλά χρόνια, η εικόνα της «Lolita» είχε αποσυνδεθεί από τη Dolores.
Η λέξη «Lolita» μάλιστα πέρασε στην καθημερινή γλώσσα και άρχισε να χρησιμοποιείται για να περιγράψει μια νεαρή κοπέλα ως δήθεν προκλητική ή σεξουαλικά ώριμη.
Και εδώ βρίσκεται μια από τις πιο παράξενες κληρονομιές του βιβλίου.
Ο όρος που δημιούργησε ο Humbert για να περιγράψει τη δική του φαντασίωση κατέληξε να χρησιμοποιείται από την κοινωνία σαν να περιγράφει την ίδια την κοπέλα.
Από το σκάνδαλο στην αναγνώριση
Παρά τις αντιδράσεις, η «Λολίτα» απέκτησε γρήγορα τεράστια φήμη.
Το 1958 κυκλοφόρησε στις Ηνωμένες Πολιτείες από τον G. P. Putnam's Sons.
Εκεί έγινε μεγάλη εμπορική επιτυχία.
Το βιβλίο μπήκε στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης και ο Nabokov έγινε διεθνώς γνωστός.
Από ένα αμφιλεγόμενο βιβλίο που πολλοί ήθελαν να απαγορεύσουν, η «Λολίτα» μετατράπηκε σε έργο που μελετάται για τη γλώσσα, την αφήγηση, την ψυχολογία και τη σχέση ανάμεσα στον συγγραφέα και τον αναγνώστη.
Η κινηματογραφική μεταφορά
Η ιστορία δεν έμεινε στις σελίδες.
Το 1962 ο Stanley Kubrick μετέφερε τη «Λολίτα» στον κινηματογράφο, με τον James Mason στον ρόλο του Humbert.
Η ταινία αντιμετώπισε επίσης σημαντικούς περιορισμούς λόγω του θέματος.
Ακόμη και τότε, όμως, η κινηματογραφική εκδοχή δεν μπορούσε να παρουσιάσει όλα όσα περιείχε το μυθιστόρημα.
Το 1997 ακολούθησε νέα κινηματογραφική μεταφορά, σε σκηνοθεσία Adrian Lyne, με τον Jeremy Irons στον ρόλο του Humbert.
Η ιστορία εξακολούθησε να προκαλεί αντιδράσεις και συζητήσεις.
Το πραγματικό σκάνδαλο
Ίσως το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της «Λολίτα» είναι ότι το σκάνδαλο δεν βρίσκεται απλώς στο θέμα.
Βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο ο Nabokov χειρίζεται τον αναγνώστη.
Ο συγγραφέας μάς βάζει μέσα στο μυαλό ενός ανθρώπου που προσπαθεί να μας πείσει ότι η δική του εκδοχή της ιστορίας είναι η σωστή.
Και μας προκαλεί να αναρωτηθούμε:
Μπορούμε να θαυμάσουμε τη γραφή ενός χαρακτήρα χωρίς να συμφωνούμε με τον ίδιο;
Μπορούμε να αναγνωρίσουμε τη λογοτεχνική ομορφιά ενός έργου που περιγράφει κάτι βαθιά σκοτεινό;
Και ακόμη πιο σημαντικό:
Πόσο εύκολα μπορεί η γλώσσα να χειραγωγήσει την αντίληψή μας για την πραγματικότητα;
Το μυστικό πίσω από τη «Λολίτα»
Η «Λολίτα» δεν άντεξε στον χρόνο επειδή το σκάνδαλό της ήταν αρκετά μεγάλο.
Άντεξε επειδή ο Nabokov δημιούργησε ένα από τα πιο περίπλοκα παιχνίδια ανάμεσα στον αφηγητή και τον αναγνώστη.
Ο Humbert θέλει να μας κάνει να δούμε τον κόσμο με τα δικά του μάτια.
Ο Nabokov όμως μας δίνει αρκετές ρωγμές στην αφήγηση ώστε να μπορέσουμε να κοιτάξουμε πίσω από τα λόγια του.
Και ίσως αυτό είναι το πραγματικό μυστικό.
Η «Λολίτα» δεν είναι η ιστορία όπως θέλει να μας την πει ο Humbert.
Είναι η ιστορία ενός ανθρώπου που προσπαθεί να ελέγξει την ίδια την αφήγηση — και ενός συγγραφέα που αφήνει τον αναγνώστη να ανακαλύψει την αλήθεια πίσω από αυτήν.
Γι' αυτό, περισσότερα από εβδομήντα χρόνια μετά την πρώτη της έκδοση, η «Λολίτα» εξακολουθεί να προκαλεί συζητήσεις.
Όχι επειδή το σκάνδαλο δεν ξεχάστηκε.
Αλλά επειδή το βιβλίο θέτει ένα ερώτημα που παραμένει εξαιρετικά επίκαιρο:
Όταν κάποιος αφηγείται μια ιστορία, πόσο εύκολο είναι να μας κάνει να πιστέψουμε τη δική του εκδοχή της αλήθειας;
