Βιβλία που προκάλεσαν σκάνδαλο-«Ο Εραστής της Λαίδης Τσάτερλι»

Όταν οι σελίδες έγιναν πιο επικίνδυνες από τις λέξεις

Υπάρχουν βιβλία που έγιναν διάσημα επειδή αγαπήθηκαν από εκατομμύρια αναγνώστες.

Και υπάρχουν κι εκείνα που έγιναν διάσημα επειδή κάποιος προσπάθησε να τα απαγορεύσει.

Βιβλία που θεωρήθηκαν άσεμνα, βλάσφημα, επικίνδυνα, ανήθικα ή ακόμη και απειλητικά για την κοινωνία της εποχής τους. Βιβλία που οδηγήθηκαν στα δικαστήρια, κατασχέθηκαν, λογοκρίθηκαν ή κυκλοφόρησαν κρυφά.

Κι όμως, πολλά από αυτά σήμερα θεωρούνται κλασικά της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Γιατί μερικές φορές ένα βιβλίο δεν προκαλεί σκάνδαλο επειδή είναι «κακό».

Προκαλεί σκάνδαλο επειδή τολμά να πει κάτι που η εποχή του δεν είναι έτοιμη να ακούσει.

«Ο Εραστής της Λαίδης Τσάτερλι» – D. H. Lawrence

Το βιβλίο που θεωρήθηκε τόσο σκανδαλώδες, ώστε οδηγήθηκε στα δικαστήρια

Υπάρχουν βιβλία που προκαλούν συζητήσεις.

Υπάρχουν βιβλία που σοκάρουν.

Και υπάρχουν βιβλία που καταφέρνουν να γίνουν σύμβολο μιας ολόκληρης εποχής.

«Ο Εραστής της Λαίδης Τσάτερλι» του D. H. Lawrence ανήκει αναμφισβήτητα στην τρίτη κατηγορία.

Σήμερα μπορεί να θεωρείται κλασικό της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Όταν όμως γράφτηκε, αρκετοί δεν έβλεπαν μπροστά τους ένα σημαντικό λογοτεχνικό έργο.

Έβλεπαν ένα σκάνδαλο τυπωμένο σε χαρτί.

Και η ιστορία του βιβλίου είναι σχεδόν εξίσου ενδιαφέρουσα με την ίδια την ιστορία που αφηγείται.

Ένας έρωτας που ξεπερνούσε τα όρια

Το μυθιστόρημα γράφτηκε από τον Άγγλο συγγραφέα D. H. Lawrence και εκδόθηκε για πρώτη φορά το 1928.

Στο κέντρο της ιστορίας βρίσκεται η Constance Chatterley, μια γυναίκα της ανώτερης κοινωνικής τάξης.

Ο σύζυγός της, Clifford Chatterley, έχει επιστρέψει από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο βαριά τραυματισμένος και είναι καθηλωμένος σε αναπηρικό καροτσάκι.

Ο γάμος τους έχει απομακρυνθεί συναισθηματικά και σωματικά.

Και τότε στη ζωή της Constance εμφανίζεται ο Oliver Mellors, ο φύλακας του κτήματος.

Εδώ όμως βρίσκεται ένα από τα πιο σημαντικά στοιχεία της ιστορίας.

Ο Mellors δεν είναι απλώς ένας άλλος άνδρας.

Είναι άνθρωπος διαφορετικής κοινωνικής τάξης.

Η Constance ανήκει στην αριστοκρατία.

Ο Mellors είναι εργάτης.

Ο έρωτάς τους, επομένως, δεν αμφισβητεί μόνο τις αντιλήψεις γύρω από τη σεξουαλικότητα.

Αμφισβητεί και την ίδια την κοινωνική ιεραρχία.

Γιατί θεωρήθηκε τόσο προκλητικό;

Το πρόβλημα δεν ήταν απλώς ότι το βιβλίο περιέγραφε μια εξωσυζυγική σχέση.

Η λογοτεχνία είχε μιλήσει για την απιστία πολλές φορές.

Ο Lawrence όμως έκανε κάτι που για την εποχή του θεωρήθηκε πολύ πιο τολμηρό.

Μίλησε ανοιχτά για τη γυναικεία επιθυμία και τη σεξουαλική σχέση.

Δεν αντιμετώπισε το σεξ απλώς ως κάτι υπαινικτικό που συμβαίνει μακριά από τα μάτια του αναγνώστη.

Το έκανε κομμάτι της ιστορίας.

Και μάλιστα έδωσε στη γυναικεία επιθυμία κεντρική θέση.

Σε μια εποχή όπου υπήρχαν πολύ αυστηρά όρια για το τι μπορούσε να δημοσιευθεί, αυτό ήταν αρκετό για να θεωρηθεί το βιβλίο σκανδαλώδες.

Υπήρχε όμως και κάτι ακόμη.

Ο Lawrence χρησιμοποιούσε λέξεις για το ανθρώπινο σώμα και τη σεξουαλική πράξη που θεωρούνταν απαράδεκτες για ένα λογοτεχνικό έργο.

Για τους επικριτές του, αυτό δεν ήταν τέχνη.

Ήταν χυδαιότητα.

Για τον Lawrence όμως, η σεξουαλικότητα ήταν μέρος της ανθρώπινης φύσης και της σχέσης ανάμεσα σε δύο ανθρώπους.

Το βιβλίο που δεν μπορούσε να κυκλοφορήσει ελεύθερα

Το 1928 η πλήρης έκδοση του βιβλίου κυκλοφόρησε ιδιωτικά στη Φλωρεντία της Ιταλίας.

Στη Βρετανία όμως τα πράγματα ήταν πολύ διαφορετικά.

Η πλήρης έκδοση δεν μπορούσε να κυκλοφορήσει νόμιμα.

Έτσι, για πολλά χρόνια, το βιβλίο έγινε αντικείμενο λογοκρισίας.

Υπήρχαν περιορισμένες ή περικομμένες εκδόσεις, ενώ η πλήρης μορφή του παρέμενε ουσιαστικά εκτός της νόμιμης βρετανικής αγοράς.

Και εδώ συμβαίνει κάτι που βλέπουμε ξανά και ξανά στην ιστορία των απαγορευμένων βιβλίων:

όσο περισσότερο προσπαθείς να κρύψεις ένα βιβλίο, τόσο περισσότερο θέλει ο κόσμος να μάθει τι κρύβει.

Η μεγάλη απόφαση της Penguin

Το 1960, περισσότερα από τριάντα χρόνια μετά την αρχική έκδοση, ο εκδοτικός οίκος Penguin αποφάσισε να κάνει κάτι που τότε ήταν εξαιρετικά ριψοκίνδυνο.

Να εκδώσει το βιβλίο ολόκληρο.

Χωρίς περικοπές.

Η απόφαση αυτή οδήγησε την Penguin σε δίκη βάσει της βρετανικής νομοθεσίας περί αισχρότητας.

Και κάπως έτσι ένα μυθιστόρημα για έναν απαγορευμένο έρωτα βρέθηκε στο επίκεντρο μιας πραγματικής δικαστικής μάχης.

Το ερώτημα πλέον δεν ήταν μόνο αν το βιβλίο ήταν προκλητικό.

Το ερώτημα ήταν:

Μπορεί ένα λογοτεχνικό έργο να θεωρείται «άσεμνο» όταν έχει πραγματική λογοτεχνική αξία;

Η δίκη που έμεινε στην ιστορία

Η δίκη ξεκίνησε τον Οκτώβριο του 1960.

Η Penguin βρέθηκε αντιμέτωπη με την κατηγορία ότι είχε δημοσιεύσει ένα άσεμνο βιβλίο.

Η υπεράσπιση προσπάθησε να αποδείξει ότι το έργο είχε σοβαρή λογοτεχνική και κοινωνική αξία.

Και τότε εμφανίστηκαν στο δικαστήριο άνθρωποι που σήμερα θεωρούμε σημαντικές μορφές της βρετανικής λογοτεχνίας και των τεχνών.

Ο συγγραφέας E. M. Forster ήταν μεταξύ εκείνων που υπερασπίστηκαν τη λογοτεχνική αξία του Lawrence.

Άλλοι μάρτυρες μίλησαν για το βιβλίο ως σημαντικό έργο τέχνης και όχι ως απλό πορνογραφικό κείμενο.

Η εισαγγελία, από την άλλη πλευρά, προσπαθούσε να υποστηρίξει ότι το βιβλίο παραβίαζε τα όρια της αποδεκτής δημοσίευσης.

Η υπόθεση είχε μετατραπεί σε κάτι πολύ μεγαλύτερο από μια απλή δίκη ενός εκδότη.

Ήταν μια μάχη για το τι επιτρέπεται να διαβάζει μια κοινωνία.

Κατά τη διάρκεια της δίκης, ο εισαγγελέας έκανε μια ερώτηση που έμεινε στην ιστορία.

Ουσιαστικά ρώτησε τους ενόρκους αν θα θεωρούσαν σωστό να διαβάσει το βιβλίο η σύζυγός τους ή οι υπηρέτες τους.

Η ερώτηση σήμερα ακούγεται σχεδόν απίστευτη.

Αλλά αποκαλύπτει κάτι πολύ σημαντικό για την κοινωνία εκείνης της εποχής.

Δεν συζητούσαν μόνο αν το βιβλίο ήταν «καλό» ή «κακό».

Συζητούσαν ποιοι άνθρωποι θεωρούνταν κατάλληλοι να το διαβάσουν.

Και αυτό ήταν ένα από τα βαθύτερα ζητήματα της υπόθεσης.

Η Penguin κερδίζει

Στις 2 Νοεμβρίου 1960, το δικαστήριο εξέδωσε την απόφασή του.

Η Penguin αθωώθηκε.

Η πλήρης έκδοση του «Εραστή της Λαίδης Τσάτερλι» μπορούσε πλέον να κυκλοφορήσει νόμιμα στη Βρετανία.

Και τότε συνέβη κάτι που ίσως κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει με ακρίβεια.

Το βιβλίο έγινε τεράστια εκδοτική επιτυχία.

Η Penguin πούλησε περίπου 200.000 αντίτυπα την πρώτη ημέρα.

Το βιβλίο που επί δεκαετίες θεωρούνταν υπερβολικά προκλητικό για να κυκλοφορεί ελεύθερα μετατράπηκε σε εκδοτικό φαινόμενο.

Το πραγματικό σκάνδαλο ήταν ίσως άλλο

Αν κοιτάξουμε σήμερα την ιστορία από απόσταση, είναι εύκολο να πούμε:

«Μα γιατί έγινε τόσο μεγάλη φασαρία;»

Όμως ίσως εκεί βρίσκεται το πραγματικό ενδιαφέρον.

Το βιβλίο δεν μιλούσε μόνο για έναν απαγορευμένο έρωτα.

Μιλούσε για επιθυμία, γάμο, κοινωνική τάξη, γυναικεία σεξουαλικότητα, ανθρώπινη επαφή και την ανάγκη για πραγματική οικειότητα.

Και όλα αυτά σε μια εποχή που αρκετά από αυτά τα θέματα θεωρούνταν ακατάλληλα για δημόσια συζήτηση.

Η δίκη του 1960 έγινε έτσι ένα από τα σημαντικότερα σημεία στην ιστορία της βρετανικής λογοκρισίας.

Δεν ήταν απλώς μια υπόθεση γύρω από ένα «τολμηρό βιβλίο».

Ήταν μια σύγκρουση ανάμεσα στην παλιά αντίληψη περί ηθικής και σε μια κοινωνία που άρχιζε να αλλάζει.

Και σήμερα;

Σήμερα ο «Εραστής της Λαίδης Τσάτερλι» δεν αντιμετωπίζεται όπως το 1928 ή το 1960.

Η ιστορία της απαγόρευσης και της δίκης του όμως παραμένει συναρπαστική.

Γιατί μας θυμίζει κάτι που συχνά ξεχνάμε:

Οι αντιλήψεις για το τι είναι «απαγορευμένο» δεν μένουν ίδιες για πάντα.

Κάτι που μια κοινωνία θεωρεί αδιανόητο σε μια συγκεκριμένη εποχή μπορεί, μερικές δεκαετίες αργότερα, να θεωρείται απολύτως φυσιολογικό.

Και ένα βιβλίο που κάποτε αντιμετωπίστηκε σαν απειλή μπορεί τελικά να γίνει μέρος της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Ίσως, λοιπόν, το μεγαλύτερο μυστικό πίσω από τη «Λαίδη Τσάτερλι» να μην είναι οι τολμηρές σκηνές της.

Είναι το γεγονός ότι ένα μυθιστόρημα κατάφερε να βρεθεί στο κέντρο μιας κοινωνικής αλλαγής.

Και ίσως αυτός είναι ο λόγος που η ιστορία του εξακολουθεί να μας ενδιαφέρει.

Γιατί μερικές φορές το πιο επικίνδυνο πράγμα που μπορεί να κάνει ένα βιβλίο…

είναι να κάνει τους ανθρώπους να αρχίσουν να σκέφτονται διαφορετικά.

Ένα βιβλίο που κάποτε θεωρήθηκε επικίνδυνο έγινε τελικά σύμβολο της ελευθερίας της έκφρασης.